Επίσκεψη στην Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη

Μπαίνοντας στην Αγία Σοφία

Βρίσκομαι στην Κωνσταντινούπολη και πηγαίνω να επισκεφτώ την Αγία Σοφία (ή Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας), δεν είναι αφιερωμένη σε αγία γυναίκα, αλλά στη «Σοφία του Θεού», που είναι ταυτιζόμενη με τον Χριστό.

Καθώς πλησιάζω συναισθηματικά φορτισμένη, τα μάτια μου δε σταματούν να κοιτούν προς το μνημείο. Με κατακλύζουν παράξενα συναισθήματα. Από τη μια αισθάνομαι βαθιά συγκίνηση που ένα όνειρο και στόχος ετών, θα γίνει εντός ολίγων λεπτών επιτέλους πραγματικότητα και από την άλλη νιώθω άγχος για το εάν αυτό που θα δω θα ανταποκριθεί στις προσδοκίες μου – σε όσα έχω φανταστεί και διαβάσει στα βιβλία της Ιστορίας.

Κρατώ το εισιτήριο στα χέρια μου, το φωτογραφίζω. Θα το κρατήσω ενθύμιο μαζί με τις αναμνήσεις της επίσκεψης.

Η Αγία Σοφιά είναι βαθιά ριζωμένη μέσα στις καρδιές των Ελλήνων.

Το ξέρεις ήδη, αλλά το νιώθεις πραγματικά έντονα μόλις φτάνεις εκεί.

Δεν είναι απλά ένας ακόμη ναός, είναι ένα από τα μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα του κόσμου και στέκει μπροστά μου λαβωμένο, πληγωμένο αλλά επιβλητικό ακόμη και σήμερα, μετά από τόσες κακομεταχειρίσεις.

Προσπαθώ με τη φαντασία μου, καθώς περπατώ και παρατηρώ ολόγυρα, να φανταστώ όσα έχουν διαδραματιστεί εκεί στο χρόνο.

Το πώς θα έμοιαζε, μέχρι το πώς θα περνούσε η άμαξα με την αυτοκράτειρα στα σκαλοπάτια, στους διαδρόμους και έφτανε στη θέση της εκεί μπροστά στο γυναικωνίτη απέναντι από το ιερό.

Η Αγία Σοφία είναι αριστούργημα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής με τεράστιο κεντρικό τρούλο, που επηρέασε μετέπειτα την παγκόσμια ναοδομία.

Είναι από τους πιο επιβλητικούς ναούς που έχω ποτέ βρεθεί και έχουν ποτέ κατασκευαστεί. Όμως αυτή η λάμψη της Αγίας Σοφίας κάπως σε μελαγχολεί, όταν βλέπεις το πόσο έχει λεηλατηθεί.  Οι Τούρκοι κάλυψαν αγιογραφίες, έκαναν βανδαλισμούς και σε πολλά σημεία έχουν τοποθετήσει λευκά πανιά ώστε να μη φαίνονται οι τοιχογραφίες.

Μόνο από ένα σημείο, σε αυτό που βλέπετε στην παραπάνω φωτογραφία, διακρίνεται η μορφή της Παναγίας.

Ο κυρίως ναός στην Αγία Σοφία λειτουργεί αποκλειστικά ως τζαμί, χώρος λατρείας των μουσουλμάνων. Οι τουρίστες μπαίνουν στον γυναικωνίτη, που λειτουργεί ως μουσείο. Μπορούν να φορούν τα παπούτσια τους, αλλά οι γυναίκες πρέπει να φορούν και μαντήλα. (Εγώ σήκωσα την κουκούλα του μπουφάν μου – καλό είναι να προνοήσετε να έχετε μαζί σας κάτι να καλύψετε τα μαλλιά σας για να μην αγοράσετε από εκεί).

Από τον γυναικωνίτη μπορείς να δεις τον χώρο μόνο από πάνω καθώς και τα περίφημα ψηφιδωτά που είναι αριστουργήματα και έχουν διασωθεί.  Σίγουρα η αίσθηση θα ήταν διαφορετική αν μπορούσες να μπεις στον κυρίως ναό (αν δεν λειτουργούσε ως τζαμί).

Τα περισσότερα ψηφιδωτά είναι αρκετά οικεία, σίγουρα κάπου τα έχεις δει, σε κάποιο σχολικό βιβλίο, εικόνα. Στην παραπάνω φωτογραφία ένα από τα πιο περίφημα, ο Χριστός Παντοκράτορας, απ’ όποιο σημείο (δεξιά ή αριστερά) αν τον δεις είναι σαν να σε κοιτάζει στα μάτια.

Η ιστορία της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινούπολης

Ο πρώτος ναός της Αγίας Σοφίας, τύπου ξυλόστεγης βασιλικής, θεμελιώθηκε από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο το 330 μ.Χ. όταν μετέφερε την πρωτεύουσα της παραπαίουσας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από την Ρώμη στην Νέα Ρώμη (μετέπειτα Κωνσταντινούπολη). Η ανέγερση του ναού ήταν αρκετά χρονοβόρα, με αποτέλεσμα ο αυτοκράτορας να μην προλάβει να δει ποτέ ολοκληρωμένο τον ναό, ο οποίος ολοκληρώθηκε από τον γιο του Κωνστάντιο και τα εγκαίνια έγιναν στις 15 Φεβρουαρίου 360.

Το 404, κατά την διάρκεια της βασιλείας του Αρκαδίου, ο πρώτος ναός πυρπολήθηκε από εξοργισμένους υποστηρικτές του Ιωάννη του Χρυσόστομου, τον οποίο είχε εξορίσει η αυτοκράτειρα Ευδοξία. Η Αγία Σοφία ξανακτίσθηκε ως ξυλόστεγη βασιλική από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Β’ και τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Ιανουαρίου 415. Ο ναός θα πυρποληθεί εκ νέου, το 532, κατά τη Στάση του Νίκα.

Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α’ δίνει εντολή να χτιστεί εκ νέου η εκκλησία, στον ίδιο χώρο, πολύ πιο επιβλητική, για να κυριαρχεί στη Βασιλεύουσα. Ως αρχιτέκτονες της Αγίας Σοφίας ορίστηκαν ο Ανθέμιος ο Τραλλιανός και ο Ισίδωρος ο Μιλήσιος. Ήταν διακεκριμένοι αρχιτέκτονες και μαθηματικοί της εποχής, οι οποίοι έδωσαν νέες λύσεις σε μέχρι τότε άλυτα αρχιτεκτονικά προβλήματα.

Εφάρμοσαν το σύστημα θολοδομίας και δημιούργησαν ένα νέο τύπο εκκλησίας, την Βασιλική με Τρούλλο, ενώ η αντισεισμική προστασία του ναού, στην κατ’ εξοχήν σεισμογενή Κωνσταντινούπολη, θαυμάζεται ακόμη και σήμερα από τους ειδικούς. Αξίζει να αναφερθεί ότι κανένας από τους δύο δημιουργούς της Αγίας Σοφίας δεν μπόρεσε να δει το έργο στο τελικό στάδιο, καθώς πέθαναν πριν από την ολοκλήρωσή της.

Ο Ιουστινιανός επιθυμούσε ο Ναός να αντικατοπτρίζει το μεγαλείο της Κωνσταντινούπολης. Ο ναός έχει μέγιστες διαστάσεις 77Χ72 μέτρα και ο εντυπωσιακός τρούλλος που κυριαρχεί σε όλη την σύνθεση, έχει διάμετρο 33 μέτρα και ύψος από το δάπεδο 62 μέτρα. Λέγεται ότι για την κατασκευή του χρειάστηκαν 320 κεντηνάρια χρυσού, τα οποία υπολογίζονται να είχαν κόστος γύρω στα 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ! Έγιναν προσφορές από κάθε σημείο της αυτοκρατορίας. Έφτασαν μάρμαρα από τη Μάνη, την Κάρυστο, τη Φρυγία και την Αίγυπτο. Από τον υπόλοιπο κόσμο προσφέρθηκαν τα πολύτιμα πετράδια, ο χρυσός, το ασήμι και το ελεφαντόδοντο, για τη διακόσμηση του εσωτερικού. Ο ναός χτίστηκε σε χρόνο ρεκόρ, μέσα σε έξι χρόνια, ενώ δούλευαν ακατάπαυστα 10.000 τεχνίτες.

Τα εγκαίνια έγιναν στις 27 Δεκεμβρίου του 537 από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό, που μόλις είδε την υπεροχή της Αγίας Σοφίας έναντι του ξακουστού ναού του Σολομώντα στην Ιερουσαλήμ, αναφώνησε: «Νενίκηκά σε Σολομών».

Στο προαύλιο του ναού λέγεται πως υπήρχε κρήνη, στην οποία ανεγράφετο η καρκινική φράση «ΝΙΨΟΝΑΝΟΜΗΜΑΤΑΜΗΜΟΝΑΝΟΨΙΝ» (νίψον ἀνομήματα, μὴ μόναν ὄψιν), που σημαίνει «πλύνε τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου». Η φράση αυτή, αν αναγνωσθεί ανάποδα (από δεξιά προς τα αριστερά) αποδίδει τις ίδιες λέξεις και νόημα.

Ο ναός αποτέλεσε σε όλη τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας την έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και υπήρξε ο σημαντικότερος ναός της Ορθόδοξης εκκλησίας.

Κατά την περίοδο των Σταυροφοριών και συγκεκριμένα την περίοδο 1204-1261, ο ναός έγινε Ρωμαιοκαθολικός και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 ο ναός απέκτησε 4 μιναρέδες και έγινε μουσουλμανικό τέμενος. Κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πραγματοποιήθηκαν στον ναό σημαντικές καταστροφές, καθώς ασβεστώθηκαν οι τοιχογραφίες εξαιτίας της ισλαμικής θεώρησης της απεικόνισης του ανθρώπινου σώματος ως βλασφημίας. Ο ναός με την σπουδαία αρχιτεκτονική του αποτέλεσε πρότυπο για την κατασκευή διαφόρων τεμενών, ανάμεσα στα οποία ήταν και το Μπλε Τζαμί.

Το 1934, ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτής της σύγχρονης, κοσμικής Τουρκικής Δημοκρατίας, μετέτρεψε την Αγία Σοφία από τέμενος σε μουσείο, σε μία προσπάθεια εκσυγχρονισμού της Τουρκίας. Στις 6 Δεκεμβρίου του 1985, η UNESCO, ανακήρυξε την Αγία Σοφία ως Μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Δυστυχώς, την απόφαση αυτή της UNESCO καταπάτησε το Συμβούλιο Επικρατείας της Τουρκίας και έδωσε την δυνατότητα μετατροπής του μεγάλου αυτού συμβόλου της ορθοδοξίας, σε λατρευτικό χώρο του Ισλαμισμού. Η Αγία Σοφία, με την σύμφωνη γνώμη του Τούρκου Προέδρου, Ταγίπ Ερντογάν, στις 10 Ιουλίου του 2020, που μέχρι τότε λειτουργούσε αμιγώς ως μουσείο, έγινε και επισήμως τζαμί, με την πρώτη μουσουλμανική προσευχή της 24ης Ιουλίου να σηματοδοτεί την αλλαγή.

Κατά της μετατροπής είχαν ταχθεί πολιτικές αρχές στις ΗΠΑ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Ρωσία καθώς και οι θρησκευτικές αρχές σε πλήθος χριστιανικών χωρών, αλλά και η UNESCO, η οποία συγκαταλέγει το μνημείο από το 1985 στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς. 

Σήμερα για να επισκεφτείτε την Αγία Σοφία θα πληρώσετε εισιτήριο ( – αγοράστε το εισιτήριο online για να αποφύγετε ουρές και αναμονές – ) και θα ανεβείτε μονάχα στο γυναικωνίτη που λειτουργεί ως μουσείο. Ο Έλληνας ξεναγός μας συνέστησε να μην κάνει κάποιος το σταυρό του όσο θα ήμασταν στην Αγία Σοφία καθώς υπάρχει τσουχτερό πρόστιμο, θεωρείται ως προσβολή στα ιερά τους…

Η Αγία Σοφία δεν στέκεται απλά μέσα στον χρόνο, κουβαλάει αιώνες, φωνές, πίστη, ιστορία, απώλειες και μεγαλείο μαζί.

Υπάρχουν τόποι που δεν είναι μόνο απλώς μνημεία. Είναι ισχυρή και καθηλωτική μνήμη, μέσα σου.

Όταν βγήκα από τον Ναό είχε πιάσει βροχή, ο ουρανός ήταν βαρύς και ακουγόταν η φωνή, προσευχή του Ιμάμη…